Khi đi xem triển lãm, phần lớn chúng ta chỉ thấy những tác phẩm đã hoàn thiện treo ngay ngắn trên tường. Thế nhưng mỗi tác phẩm ấy thường bắt đầu từ rất xa khung tranh, trong một cuốn sổ phác thảo đầy nét gạch xoá. Đội ngũ của chúng tôi vẫn hay nói đùa rằng ngăn kéo chứa hàng chục trang nháp mới là nơi trung thực nhất để hiểu một ý tưởng đã đi qua những gì trước khi thành hình. Trong bài viết này, chúng tôi muốn cùng bạn lật lại những bản vẽ dang dở, để thấy vì sao chúng đáng trân trọng không kém gì tác phẩm cuối cùng.
Vì sao những bản vẽ chưa hoàn thiện lại đáng giá
Trong giới hội hoạ và minh hoạ, một trang phác thảo bị gạch chéo thường bị xem là hết giá trị sử dụng. Nhìn kỹ hơn, chúng tôi nhận ra đó lại là nơi duy nhất còn giữ nguyên dấu vết của những quyết định chưa chín muồi. Bạn có thể thấy ngay những nét bút hơi run vì còn phân vân giữa hai hướng đi. Có mảng màu được thử rồi bỏ đi ngay sau đó. Cũng có khi bố cục bị xoá sạch và vẽ lại chỉ trong vài phút.
Tác phẩm hoàn chỉnh thì khác. Nó thường đã đi qua nhiều lớp lọc. Nghệ sĩ giữ lại điều hiệu quả nhất, lược bỏ chi tiết làm rối mắt, và đôi khi phải xoá cả một hướng đi ban đầu để chọn lối an toàn hơn. Chính khoảng cách giữa bản nháp đầu tiên và phiên bản cuối cùng mới hé lộ điều mà bức tranh treo tường không bao giờ nói ra: người vẽ đã cân nhắc bao nhiêu lần trước khi chốt.
Có một kỷ niệm khiến chúng tôi nhớ mãi. Một hoạ sĩ minh hoạ trẻ từng giữ nguyên bản phác thảo đầu tiên của một dự án sách tranh, dù bản in cuối đã thay đổi gần như toàn bộ bố cục. Khi được hỏi vì sao không bỏ đi, bạn ấy chỉ đáp rằng trang nháp đó nhắc mình nhớ lý do ban đầu muốn kể câu chuyện này. Câu trả lời giản dị ấy khiến chúng tôi hiểu phác thảo không chỉ là công cụ làm việc, mà còn là một dạng ký ức thị giác của người nghệ sĩ.
Với người vẽ kỹ thuật số, các lớp phác thảo thường được lưu ngay trong file làm việc. Nếu bạn từng dùng phần mềm thiết kế đồ hoạ hỗ trợ vẽ phác thảo, chắc hẳn bạn đã thấy tính năng lưu lịch sử chỉnh sửa tái hiện khá gần cách con người tư duy trên giấy.
Để dễ hình dung sự khác biệt, chúng tôi thường so sánh hai loại bản vẽ theo vài tiêu chí. Bản phác thảo ghi lại ý tưởng thô, còn nguyên cảm xúc ban đầu. Tác phẩm hoàn chỉnh là kết quả đã được chọn lọc kỹ lưỡng. Về tính trung thực, phác thảo giữ lại sai sót và tẩy xoá, còn tác phẩm hoàn chỉnh thường được làm mượt, ít lộ quá trình phía sau. Với người xem, phác thảo giúp hiểu tư duy của nghệ sĩ, còn tác phẩm hoàn chỉnh mang lại trải nghiệm thẩm mỹ trọn vẹn ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Đọc vị tư duy qua các lớp phác thảo chồng lên nhau
Nếu để ý kỹ một trang phác thảo nhiều lớp, bạn sẽ thấy các nét vẽ chồng chéo lên nhau. Một dáng người có thể được vẽ lại ba, bốn lần với góc nghiêng khác nhau trước khi nghệ sĩ tìm được tư thế ưng ý. Bố cục cũng thay đổi theo kiểu ấy. Khung hình đầu tiên có thể đặt nhân vật ngay giữa, nhưng sau vài lượt chỉnh, nhân vật được đẩy sang một góc để chừa khoảng trống cho người xem thở.
Những vết chồng lớp ấy là dấu tích của quá trình ra quyết định. Một bức tranh hoàn chỉnh gần như không thể tái hiện điều này. Nhìn vào các lớp phác thảo, người xem có thể dựng lại từng bước suy nghĩ của người vẽ: họ đã cân nhắc phương án nào, vì sao bỏ nó, và điều gì khiến họ dừng lại ở phiên bản cuối.
Nhiều hoạ sĩ minh hoạ đương đại còn có thói quen ghi chú song song với bản vẽ, đôi khi chỉ là vài dòng bên lề. Đọc những ghi chú ấy, chúng tôi thường bất ngờ vì ý tưởng ban đầu và bản cuối khác nhau đến khó tin. Một bức chân dung u tối có thể khởi đầu từ phác thảo về khu vườn rực rỡ, rồi cảm xúc của người vẽ đổi thay giữa chừng và kéo cả tác phẩm đi theo hướng khác hẳn.
Nếu bạn muốn hiểu cách dựng bố cục từ con số không, tham khảo thêm xu hướng thiết kế đồ hoạ đương đại cũng giúp ích nhiều. Cách các nhà sáng tạo hiện nay tổ chức không gian thị giác qua nhiều vòng chỉnh sửa có khá nhiều điểm chung với phác thảo truyền thống trên giấy.
Khi nghệ sĩ chọn công bố cả những tác phẩm dang dở
Có thời phác thảo gần như chỉ nằm trong sổ tay cá nhân và hiếm ai được xem. Vài năm trở lại đây, việc chia sẻ các giai đoạn đang làm dở lên mạng xã hội đã trở thành thói quen của nhiều hoạ sĩ. Một đoạn video tua nhanh từ nét vẽ đầu tiên đến khi hoàn thiện đã đủ để người xem cảm nhận công sức phía sau tác phẩm. Đôi khi chỉ vài tấm ảnh chụp các giai đoạn khác nhau cũng làm được điều tương tự.
Xu hướng này mang lại lợi ích cho cả hai phía. Với người xem, theo dõi từng bước sáng tác giúp họ bớt so sánh tác phẩm của mình với bản hoàn chỉnh của người khác. Họ hiểu rằng ngay cả những nghệ sĩ giỏi nhất cũng từng vẽ sai, xoá đi và làm lại nhiều lần. Với chính người sáng tác, việc công khai bản nháp đôi khi là cách nhìn lại hành trình của mình rõ ràng hơn.
Khi theo dõi nhiều tài khoản chia sẻ quá trình vẽ, chúng tôi nhận thấy phản hồi của khán giả khá thú vị. Không ít bình luận chỉ khen bản hoàn chỉnh, nhưng cũng có nhiều câu hỏi về giai đoạn phác thảo, về lý do nghệ sĩ đổi bố cục giữa chừng. Sự tò mò ấy cho thấy công chúng ngày càng quan tâm đến quá trình, không chỉ kết quả.
Có nghệ sĩ còn chủ động lưu giữ toàn bộ phác thảo cũ và sắp xếp theo thời gian. Họ kể câu chuyện sáng tác của mình như một cuốn nhật ký hình ảnh. Người xem nhờ vậy không chỉ nhìn một bức tranh cuối cùng, mà còn thấy những khúc quanh, những lần bế tắc và niềm vui khi tìm được hướng đi đúng.
Nếu bạn muốn trình bày hành trình sáng tạo một cách chuyên nghiệp hơn, tham khảo cách thiết kế giao diện trưng bày tác phẩm trên website là gợi ý đáng cân nhắc. Cách sắp xếp hình ảnh cũng góp phần kể chuyện không kém gì bản thân bức vẽ. Với những bộ sưu tập phác thảo, bạn có thể đọc thêm những xu hướng thiết kế trải nghiệm hình ảnh mới để chọn cách trình bày phù hợp nhất với câu chuyện muốn kể.
Kết luận
Nhìn lại, một bản phác thảo bị bỏ dở chưa bao giờ là thất bại đúng nghĩa. Đó chỉ là một chương chưa được kể trọn vẹn trong hành trình của mỗi người cầm cọ. Những nét gạch chéo, mảng màu thử sai hay bố cục bị xoá giữa chừng đều góp phần làm nên tác phẩm cuối cùng, dù không bao giờ xuất hiện trong khung tranh.
Chúng tôi tin rằng khi học cách trân trọng cả quá trình chứ không chỉ kết quả, bạn sẽ thấy mỗi tác phẩm gần gũi hơn nhiều. Lần tới, nếu có dịp, hãy thử tìm đọc những câu chuyện hậu trường của các nghệ sĩ mình yêu thích. Biết đâu chính những bản nháp dang dở ấy lại khiến bạn yêu tác phẩm của họ nhiều hơn cả bản hoàn chỉnh.