Mỗi lần đứng trước một bức tranh trong triển lãm, bạn có bao giờ tự hỏi điều gì đã dẫn người vẽ đến khoảnh khắc đặt nét cọ cuối cùng? Chúng tôi thì lúc nào cũng tò mò như vậy. Đằng sau lớp sơn khô và khung gỗ được đóng cẩn thận là cả một hành trình dài mà ít người có dịp nhìn thấy. Bài viết này kể lại hành trình ấy, không bằng lý thuyết hàn lâm, mà từ những gì đội ngũ chúng tôi đã quan sát, trò chuyện và cảm nhận cùng nhiều hoạ sĩ minh hoạ và nghệ sĩ tranh kỹ thuật số.
Khi ý tưởng còn là những mảnh vụn rời rạc
Phần lớn tác phẩm không bắt đầu từ một hình ảnh hoàn chỉnh trong đầu nghệ sĩ. Chúng thường khởi đi từ những mảnh cảm xúc nhỏ: một câu thoại nghe lóm được trên xe buýt, một tia nắng xiên qua khung cửa sổ, hay chỉ là cảm giác bồn chồn không gọi tên. Có lần, đội ngũ chúng tôi trò chuyện với một hoạ sĩ minh hoạ trẻ. Cô kể bức tranh nổi tiếng nhất của mình bắt nguồn từ một giấc mơ ngắn ngủi, và cô chỉ nhớ đúng một mảng màu cam cháy.
Giai đoạn này thường lặng lẽ kéo dài, có khi vài ngày, có khi vài tháng. Nghệ sĩ ghi chép, phác thảo nhanh, chụp ảnh tham khảo, rồi để những mảnh ghép ấy nằm yên trong sổ tay. Theo chúng tôi, đây là phần ít được kể nhất trong câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác. Nó không có gì để phô ra ngoài, nhưng lại là nền móng quyết định chiều sâu của tác phẩm về sau.
Bản phác thảo đầu tiên và những lần xé bỏ
Không tác phẩm nào ra đời mà không trải qua vài bản phác thảo bị gạch bỏ. Chúng tôi từng thấy một hoạ sĩ vẽ đi vẽ lại bố cục một bức chân dung tới bảy lần. Lý do chỉ là góc nghiêng của khuôn mặt chưa truyền tải đúng cảm xúc anh muốn. Nhìn từ bên ngoài, sáu bản nháp bị bỏ đi có thể trông như lãng phí thời gian.
Với chính người vẽ, đó lại là quá trình dò tìm ngôn ngữ thị giác phù hợp nhất cho ý tưởng của mình. Chỉ một đường nét lệch vài độ cũng đủ làm cảm xúc của cả bức tranh đổ vỡ. Vì thế, chúng tôi thường khuyên các bạn trẻ đang theo đuổi hội hoạ đừng vội nản khi bản vẽ đầu tay chưa ưng ý. Đó là chuyện bình thường của sáng tạo, không phải dấu hiệu của sự thiếu tài năng.
Công cụ và chất liệu đồng hành cùng nghệ sĩ
Chất liệu và công cụ ảnh hưởng rất sâu đến cách một câu chuyện được kể trên mặt tranh. Có người gắn bó với sơn dầu vì độ chuyển sắc mượt mà. Có người chọn màu nước vì tính ngẫu hứng khó kiểm soát của nó. Vài năm gần đây, nhiều minh hoạ gia chúng tôi theo dõi đã chuyển hẳn sang vẽ trên máy tính bảng. Họ kết hợp phần mềm chuyên dụng để dựng bố cục nhanh và thử bảng màu không giới hạn.
Nếu bạn tò mò về những công cụ số này, chúng tôi từng tổng hợp khá chi tiết trong bài về các phần mềm thiết kế đồ hoạ được nhiều hoạ sĩ tin dùng. Đọc thêm sẽ thấy việc chọn công cụ cũng là một phần của phong cách sáng tác.
Dù vậy, công cụ rốt cuộc vẫn chỉ là phương tiện. Chúng tôi từng gặp không ít hoạ sĩ giỏi vẫn trung thành với cây bút chì và tờ giấy cũ kỹ. Với họ, cảm giác ma sát giữa đầu bút và mặt giấy là thứ không tách rời khỏi cảm xúc khi vẽ. Vì vậy, câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác không chỉ nằm ở kết quả cuối cùng, mà còn ở mối quan hệ rất riêng giữa từng người và chất liệu họ chọn.
Khi màu sắc và bố cục thay nghệ sĩ cất lời
Có những cảm xúc mà lời nói không diễn đạt trọn vẹn, nhưng một mảng màu lạnh đặt cạnh một mảng màu ấm lại kể được tất cả. Chúng tôi hay nhắc các bạn sinh viên mỹ thuật rằng bố cục không chỉ là sắp xếp hình khối cho đẹp mắt. Đó là cách nghệ sĩ dẫn ánh mắt người xem đi qua câu chuyện theo đúng trình tự họ mong muốn.
Đường chéo mạnh thường gợi chuyển động, xung đột hay căng thẳng nội tâm. Khoảng trống lớn quanh chủ thể lại tạo cảm giác cô đơn, tĩnh lặng, đôi khi là sự chiêm nghiệm. Gam màu trầm ấm dễ gợi hoài niệm, còn tông lạnh thường mang cảm giác xa cách. Đây là những quy ước mềm chứ không phải luật cứng, nhưng khi nhận ra chúng, bạn sẽ thấy một bức tranh bớt im lặng hơn.
Chính vì vậy, để hiểu một tác phẩm, bạn nên dành thời gian quan sát thay vì chỉ lướt qua vài giây. Mỗi lựa chọn màu sắc hay khoảng lùi trong bố cục đều là quyết định có chủ đích. Dù đôi khi chính nghệ sĩ cũng khó giải thích bằng lời vì sao mình chọn như vậy.
Những khoảng lặng và bế tắc trong xưởng vẽ
Cảm hứng không phải lúc nào cũng tuôn trào theo ý muốn. Chúng tôi từng đồng hành cùng một hoạ sĩ suốt ba tuần liền, gần như không chạm cọ vào toan. Cô chỉ ngồi nhìn bức tranh dang dở và cảm thấy bế tắc hoàn toàn. Cô kể khoảng thời gian đó khiến cô nghi ngờ chính con đường mình đang đi.
Rồi một buổi chiều, khi đang dọn giá vẽ, cô tình cờ thấy ánh nắng hắt qua lọ màu còn sót lại, và mọi thứ bỗng khớp lại với nhau. Bức tranh sau đó trở thành một trong những tác phẩm cô tâm đắc nhất. Chúng tôi kể câu chuyện này để nhắc rằng khoảng lặng cũng là một phần hợp lệ của quá trình sáng tác. Nó là nhịp nghỉ tự nhiên trước khi cảm hứng quay về, không phải thất bại cần che giấu.
Cảm hứng từ đời sống và văn hoá xung quanh
Nhiều nghệ sĩ tìm thấy cảm hứng ngay trong những điều diễn ra quanh mình mỗi ngày. Một buổi chợ sáng ồn ào, tiếng rao hàng rong, những mảng màu loang lổ trên bức tường cũ trong con hẻm nhỏ. Tất cả đều có thể trở thành chất liệu cho một tác phẩm giàu cảm xúc. Có hoạ sĩ mà đội ngũ từng trò chuyện cho biết bộ tranh được anh yêu thích nhất lấy cảm hứng hoàn toàn từ những buổi chiều ngồi quán cà phê vỉa hè, lặng lẽ quan sát người qua lại.
Bối cảnh văn hoá cũng để lại dấu ấn rõ rệt. Nghệ sĩ lớn lên ở vùng biển thường dùng nhiều gam xanh lam và bố cục mở. Ngược lại, người gắn bó với phố thị hay thiên về khối đặc, nhiều lớp chi tiết chồng lên nhau. Nhờ vậy, khi xem tranh của một nghệ sĩ, đôi khi bạn như được mời vào chính không gian sống của họ, chứ không chỉ ngắm một hình ảnh đẹp.
Từ xưởng vẽ đến không gian trưng bày trực tuyến
Ngày nay, nghệ sĩ không còn phải chờ được chọn vào phòng tranh mới tiếp cận được công chúng. Nhiều người xây dựng portfolio cá nhân, chia sẻ quá trình vẽ qua video ngắn và đưa tác phẩm lên các nền tảng trực tuyến. Việc trình bày tác phẩm trên website cũng đòi hỏi sự tinh tế trong bố cục và trải nghiệm người xem, giống như cách nghệ sĩ sắp đặt khung tranh.
Nếu bạn đang muốn xây một không gian trưng bày trực tuyến cho riêng mình, chúng tôi từng chia sẻ kỹ trong bài về cách thiết kế giao diện website vừa đẹp mắt vừa thân thiện với người xem. Những nguyên tắc đó khá hợp với việc trưng bày nghệ thuật số. Ngoài ra, theo dõi xu hướng mới cũng giúp nghệ sĩ định hình phong cách rõ ràng hơn. Bạn có thể tham khảo thêm góc nhìn ngoài hội hoạ truyền thống trong bài những xu hướng thiết kế đồ hoạ mà nhiều nghệ sĩ trẻ đang theo đuổi.
Chúng tôi cũng thường xuyên cập nhật những câu chuyện và góc nhìn tương tự trên trang chủ, như một cách lưu giữ hành trình sáng tạo của những nghệ sĩ mà đội ngũ có dịp tiếp xúc.
Điều chúng tôi học được từ các câu chuyện nghệ sĩ
Sau nhiều năm quan sát và trò chuyện với hoạ sĩ, minh hoạ gia và người làm tranh kỹ thuật số, chúng tôi nhận ra một điều chung: không có công thức nào dùng được cho tất cả. Mỗi nghệ sĩ có nhịp sáng tác riêng, có nỗi sợ riêng và có cách vượt bế tắc theo cách rất cá nhân. Điều khiến một tác phẩm chạm đến người xem không nằm ở kỹ thuật hoàn hảo, mà ở sự thành thật trong từng lựa chọn màu sắc và từng nét cọ, dù run rẩy hay chắc chắn.
Hy vọng qua những gì vừa chia sẻ, lần tới bạn sẽ nhìn một bức tranh với ánh mắt khác đi một chút, cảm nhận được cả hành trình ẩn sau vẻ đẹp bề mặt. Và nếu bạn đang trên con đường sáng tác của riêng mình, đừng ngại những bản phác thảo dang dở hay những khoảng lặng chưa tìm ra lối đi. Đó luôn là phần không thể thiếu của bất kỳ câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác nào thật sự đáng nhớ.