Câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác luôn là thứ khiến chúng tôi tò mò mỗi khi ngồi trước một bức tranh mới. Không phải tác phẩm nào cũng ra đời suôn sẻ. Có bức được vẽ trong một buổi chiều, có bức lại nằm im trong xưởng suốt nhiều tháng trời. Ở bài này, chúng tôi muốn kể lại hành trình đó theo đúng những gì đội ngũ từng quan sát và trải nghiệm cùng các bạn nghệ sĩ trẻ mà mình có dịp làm việc chung.
Khi ý tưởng chỉ là một tia sáng mong manh
Mọi tác phẩm đều bắt đầu từ một khoảnh khắc rất nhỏ. Đó có thể là ánh nắng chiếu qua khe cửa, một câu nói tình cờ nghe được, hoặc cảm giác bồn chồn không tên vào lúc nửa đêm. Chúng tôi từng ngồi cùng một bạn illustrator trẻ, người kể rằng ý tưởng cho loạt tranh về ký ức tuổi thơ của bạn ấy đến từ mùi mưa đầu mùa ở quê nhà.
Ý tưởng ở giai đoạn này thường rất mờ nhạt. Nó chưa có hình, chưa có màu, chỉ là một cảm xúc lởn vởn trong đầu. Nhiều nghệ sĩ chọn cách ghi chú nhanh vào sổ tay, chụp ảnh lại khung cảnh gợi cảm hứng, hoặc đơn giản là ngồi yên một lúc để cảm giác đó lắng xuống. Chúng tôi nhận thấy những người kiên nhẫn với bước này thường cho ra tác phẩm có chiều sâu hơn hẳn.
Giai đoạn phác thảo, nơi cảm xúc bắt đầu có hình hài
Từ một cảm giác mơ hồ, nghệ sĩ bắt đầu chuyển nó thành đường nét cụ thể. Đây là lúc bút chì, cọ vẽ hoặc tablet đồ hoạ trở thành cầu nối giữa cái đầu và mặt giấy. Bản phác thảo đầu tiên hiếm khi hoàn hảo. Nó thường lộn xộn, có nhiều đường thừa, và đôi khi trông chẳng liên quan gì đến ý tưởng ban đầu.
Chúng tôi từng chứng kiến một hoạ sĩ vẽ tới bảy phiên bản phác thảo cho cùng một bố cục trước khi chọn ra bản ưng ý nhất. Bạn ấy nói rằng mỗi lần vẽ lại là một lần hiểu rõ hơn điều mình thật sự muốn thể hiện. Đó cũng là lý do vì sao chúng tôi luôn khuyến khích các bạn trẻ đừng vội xoá bản phác cũ, vì đôi khi ý tưởng hay nhất lại nằm ở bản nháp thứ ba chứ không phải bản cuối cùng.
Vật liệu và công cụ ảnh hưởng thế nào đến câu chuyện
Không thể tách rời câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác khỏi công cụ họ dùng. Một bức tranh sơn dầu mang cảm giác chậm rãi, còn tranh kỹ thuật số lại cho phép chỉnh sửa linh hoạt hơn nhiều. Với các bạn theo đuổi digital art, việc chọn đúng công cụ vẽ và dựng hình phù hợp đôi khi quyết định luôn cả phong cách thể hiện sau này.
Chúng tôi từng thấy một nghệ sĩ chuyển từ vẽ tay sang vẽ số, và phong cách của bạn ấy thay đổi rõ rệt chỉ sau vài tháng. Nét cọ trở nên mềm mại hơn, bảng màu cũng táo bạo hơn nhờ khả năng thử nghiệm không giới hạn của phần mềm. Đây là điều mà chất liệu truyền thống khó lòng mang lại được trong cùng khoảng thời gian ngắn như vậy.
Những khoảng lặng và khủng hoảng sáng tạo
Không phải lúc nào cảm hứng cũng tuôn trào liên tục. Có những giai đoạn nghệ sĩ nhìn vào khung tranh trắng mà không biết bắt đầu từ đâu. Chúng tôi gọi đó là khoảng lặng sáng tạo, và gần như ai làm nghệ thuật cũng từng trải qua ít nhất một lần trong đời.
Một người bạn hoạ sĩ từng kể với chúng tôi rằng cô ấy mất gần ba tháng không vẽ được gì sau khi hoàn thành một triển lãm lớn. Cô không gọi đó là bế tắc, mà gọi là thời gian để mắt và tay nghỉ ngơi. Sau đó, khi cầm cọ trở lại, nét vẽ của cô lại có một sự tự do mới mẻ mà trước đó chưa từng có. Chúng tôi tin rằng những khoảng lặng này không phải là thất bại. Chúng là một phần tất yếu của quá trình sáng tác, giống như hơi thở giữa các câu trong một bản nhạc.
Nhiều nghệ sĩ vượt qua giai đoạn này bằng cách đổi môi trường làm việc, đi dạo, xem tranh của người khác, hoặc thử một chất liệu hoàn toàn mới. Có bạn còn tạm gác cây cọ để học thêm về bố cục và màu sắc từ những nguồn tài liệu bên ngoài lĩnh vực hội hoạ, chẳng hạn tìm hiểu cách các xu hướng thiết kế thị giác đang thay đổi mỗi năm để làm mới cách nhìn của mình.
Từ bản phác đến tác phẩm hoàn chỉnh, hành trình chuyển hoá
Khi bản phác thảo đã ổn, nghệ sĩ bước vào giai đoạn hoàn thiện. Đây là lúc màu sắc, ánh sáng và chi tiết được đưa vào để tác phẩm có chiều sâu thật sự. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn cao hơn nhiều so với bước phác thảo ban đầu.
Có những tác phẩm được hoàn thiện chỉ trong một buổi, nhưng cũng có những bức tranh được chỉnh sửa liên tục suốt cả năm trời. Chúng tôi từng theo dõi một dự án tranh chân dung mà nghệ sĩ vẽ đi vẽ lại phần ánh sáng trên gương mặt nhân vật đến bảy lần, chỉ vì cảm thấy sắc độ chưa truyền tải đúng cảm xúc mà cô muốn kể.
Ở giai đoạn hoàn thiện, nhiều nghệ sĩ cũng bắt đầu nghĩ đến việc chia sẻ tác phẩm ra công chúng. Với các bạn làm tranh kỹ thuật số, việc chọn đúng cách lưu và xử lý file trước khi đăng tải cũng quan trọng không kém phần vẽ. Chúng tôi từng gợi ý một vài bạn tham khảo thêm về định dạng hình ảnh phù hợp khi đưa tác phẩm lên nền tảng trực tuyến, để màu sắc và độ nét không bị mất đi khi hiển thị trên các thiết bị khác nhau.
Vì sao câu chuyện đằng sau tác phẩm lại quan trọng
Một bức tranh đẹp có thể khiến người xem dừng lại vài giây. Nhưng một bức tranh có câu chuyện thường khiến người ta nhớ lâu hơn nhiều. Chúng tôi nhận ra điều này rõ nhất khi tổ chức các buổi trò chuyện nhỏ với nghệ sĩ bên lề triển lãm.
Khi khán giả biết được lý do đằng sau một mảng màu, một chi tiết nhỏ trong bố cục, họ nhìn tác phẩm bằng con mắt khác hẳn. Câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác, vì vậy, không chỉ là phần hậu trường thú vị. Nó là một lớp ý nghĩa bổ sung, giúp tác phẩm sống lâu hơn trong trí nhớ người xem, thay vì chỉ lướt qua như một hình ảnh đẹp mắt trên màn hình.
Vài gợi ý nhỏ cho nghệ sĩ trẻ đang tìm câu chuyện của riêng mình
Nhiều bạn trẻ mới bắt đầu thường hỏi chúng tôi làm sao để có được một quá trình sáng tác rõ ràng như những nghệ sĩ đi trước. Thật ra không có công thức chung nào cả, nhưng có vài thói quen mà chúng tôi thấy khá hữu ích qua thời gian quan sát:
- Ghi lại cảm hứng ngay khi nó xuất hiện, dù chỉ là vài dòng ngắn hay một bức ảnh chụp vội.
- Đừng sợ vẽ xấu ở bản phác đầu tiên, vì đó là bước để hiểu rõ điều mình muốn nói.
- Cho phép bản thân có những khoảng nghỉ, thay vì ép sáng tạo liên tục không ngừng.
- Chia sẻ câu chuyện phía sau tác phẩm, không chỉ riêng hình ảnh cuối cùng.
Ngoài ra, việc quan sát cách người khác kể chuyện qua hình ảnh cũng mang lại nhiều gợi mở. Chúng tôi từng khuyên một bạn sinh viên mỹ thuật thử tìm hiểu thêm về cách bố cục và trải nghiệm thị giác đang thay đổi trong các lĩnh vực sáng tạo khác, vì đôi khi cảm hứng tốt lại đến từ một ngành hoàn toàn không liên quan đến hội hoạ.
Nhìn lại, chúng tôi cho rằng điều làm nên giá trị thật sự của một tác phẩm không chỉ nằm ở kỹ thuật vẽ, mà còn ở hành trình nghệ sĩ đã đi qua để tạo ra nó. Mỗi nét cọ, mỗi lần xoá đi vẽ lại, đều mang theo một phần cảm xúc rất riêng của người sáng tác. Đội ngũ chúng tôi tin rằng khi bạn hiểu được câu chuyện nghệ sĩ và quá trình sáng tác đứng sau một bức tranh, cách bạn nhìn nghệ thuật cũng sẽ thay đổi theo hướng sâu sắc và trân trọng hơn rất nhiều.