Tranh đương đại Việt Nam là gì? Đây là câu hỏi mà đội ngũ bên mình gặp thường xuyên nhất mỗi khi có bạn mới bước vào phòng triển lãm. Nói ngắn gọn, đó là những tác phẩm do nghệ sĩ Việt sáng tác từ thời Đổi mới (sau năm 1986) đến nay.
Tranh ghi lại đời sống đang diễn ra quanh ta. Ngôn ngữ tạo hình lẫn chất liệu cũng đã đổi khác nhiều so với trước.
Có lần chúng tôi chứng kiến cảnh một bạn trẻ đứng giữa phòng triển lãm. Bạn nhìn một bức sơn dầu vẽ phố xá nhạt nhoà, rồi quay sang một sắp đặt dây thép bên cạnh. Bạn hỏi rất thật lòng: hai thứ này có cùng một dòng không? Câu trả lời là có. Cùng một dòng chảy, nhưng cách nghĩ khác nhau khá nhiều.
Chính sự khác biệt ấy tạo nên sức hút của tranh đương đại.
Tranh đương đại Việt Nam là gì và trả lời câu hỏi gì trước tiên?
Tranh đương đại là tranh của những nghệ sĩ đang sống cùng chúng ta. Họ nói về điều chúng ta đang trải qua. Đề tài không bị giới hạn trong vài thể loại quen thuộc. Một nghệ sĩ có thể vẽ chân dung, vẽ phố, hoặc dùng ảnh chụp và vật thể thật để kể chuyện.
Điểm thứ hai là tính đối thoại. Nghệ sĩ Việt hôm nay vẽ cho người trong nước, nhưng cũng hướng tới người xem ở nước ngoài. Họ phải cân nhắc sao cho người xem quốc tế hiểu được. Đồng thời, họ vẫn giữ hơi thở Việt trong từng nét cọ. Đó là một thế cân bằng không dễ giữ.
Từ Đổi mới đến hôm nay: dòng tranh này hình thành ra sao?
Trước năm 1986, nghệ thuật phục vụ tuyên truyền là chủ yếu. Đề tài thường được giao sẵn, màu sắc cũng được định trước. Người vẽ khó có chỗ để nói điều riêng của mình.
Khi đất nước mở cửa, nhiều nghệ sĩ bắt đầu tự hỏi họ thực sự muốn vẽ điều gì. Đó là lúc tranh đương đại Việt Nam bắt đầu nhú mầm.
Đầu những năm 1990, một số triển lãm và nhóm nghệ sĩ trẻ tạo nên bước ngoặt rõ rệt. Tranh bắt đầu chạm đến thân phận cá nhân. Người xem cảm nhận được sự lạc lõng giữa một thành phố đổi thay từng ngày. Có người bất ngờ, có người phản đối gay gắt. Nhưng cũng có không ít người lần đầu thấy mình hiện lên trên tranh.
Rồi giao lưu quốc tế mở rộng. Tranh Việt xuất hiện ở các phiên đấu giá và bảo tàng trong khu vực. Lúc này, người nghệ sĩ buộc phải tự định vị. Họ cần vẽ gì để người nước ngoài hiểu, nhưng vẫn không đánh mất bản sắc. Chính áp lực ấy làm nên nhiều tác phẩm đáng nhớ.
Những dấu hiệu nhận ra tranh đương đại
Nhìn lướt qua, bạn có thể thấy vài điểm chung. Đề tài thường xoay quanh thân phận con người, đô thị hoá, ký ức làng quê và câu hỏi về bản sắc. Điều quan trọng hơn nằm ở cách nghệ sĩ kể chuyện. Có tác phẩm đi thẳng vào cảm xúc. Có tác phẩm lại đặt người xem vào thế phải suy nghĩ thêm.
Về ngôn ngữ tạo hình, nhiều tác phẩm kết hợp hội họa truyền thống với sắp đặt, ảnh và vật liệu tổng hợp. Đội ngũ bên mình từng thấy một bức lụa được gắn thêm vật thể thật. Một bức sơn dầu khác lại có chữ viết chen ngang, như một lời thì thầm lạc vào tranh. Những chi tiết nhỏ như vậy thường mở ra cả một lớp nghĩa.
Nếu cần tóm tắt những đặc điểm này, có thể nhớ theo ba hướng chính:
- Đề tài: thân phận cá nhân, đô thị, ký ức làng quê
- Chất liệu: sơn dầu, lụa, acrylic, kết hợp vật thể và ảnh
- Tư duy: ẩn dụ, đối thoại với lịch sử, ý thức về vị trí người xem
Đọc một tác phẩm đương đại theo cách người trong nghề vẫn làm
Hãy tưởng tượng bạn đứng trước một bức sơn dầu vẽ căn phòng trống. Ô cửa sổ mở ra con phố đông người. Đừng vội tìm ý nghĩa ngay.
Thử để ánh mắt lang thang một lúc trước đã, rồi mới bắt đầu đọc từ từ. Bắt đầu với màu sắc. Nền xám hay vàng cũ có khiến bạn thấy hoài niệm không?
Tiếp theo là bố cục. Vì sao khung cửa sổ lại bị đẩy sang một góc? Cuối cùng, nhìn vào chất liệu. Lớp sơn dày hay mỏng? Có vết gạt không, hay mịn như tranh in? Mỗi lựa chọn ấy đều là một quyết định có chủ ý của nghệ sĩ.
Sau đó mới liên hệ đến bối cảnh ra đời tác phẩm: năm vẽ, nghệ sĩ đang sống ở đâu, vừa trải qua chuyện gì. Lớp nghĩa sâu nhất thường nằm ở đó. Đội ngũ nhận thấy người mới đọc tranh tiến bộ nhanh hơn khi họ bắt đầu từ cảm giác rồi mới đi đến lý giải.
Tranh đương đại khác tranh truyền thống và tranh minh hoạ ở đâu?
Tranh truyền thống có quy ước khá rõ về đề tài lẫn cách vẽ. Phong cảnh, tĩnh vật, chân dung đều theo khuôn mẫu đã được thừa nhận. Người xem quen với chuẩn mực đó nên việc đánh giá tương đối dễ dàng.
Tranh minh hoạ thì có nhiệm vụ cụ thể. Nó phục vụ thông điệp cho sách báo hay chiến dịch truyền thông. Người vẽ minh hoạ cần hiểu rõ khách hàng muốn nói gì. Sau đó, họ chuyển hoá thông điệp thành hình ảnh sao cho đúng và rõ.
Tranh đương đại không mang theo nhiệm vụ đó. Mục tiêu của nó là tự sự và đặt câu hỏi. Một tác phẩm đương đại có thể không đẹp theo nghĩa thông thường. Nhưng nó khiến bạn đứng lại lâu hơn mình tưởng, và đó chính là giá trị của nó.
Ưu điểm và những điều cần cân nhắc
Điểm mạnh lớn nhất của dòng tranh này là sự linh hoạt. Đề tài không bị đóng khung, nên tranh phản ánh rất sát đời sống. Người xem trẻ thường tìm thấy chính mình trong đó. Từ đó nảy sinh một cuộc đối thoại thật sự.
Nhưng cũng cần nói thẳng: người mới thường thấy khó đọc ý. Giá trị nghệ thuật ở đây không thể đo bằng vài tiêu chí đơn giản như kích thước hay độ tinh xảo. Đội ngũ bên mình thường khuyên người mua đừng chỉ dựa vào cảm xúc nhất thời. Hãy quan sát thêm vài lần trước khi chốt.
Rủi ro khi sưu tầm cũng có thật. Tranh thiếu hồ sơ xuất xứ, tranh giả và tình trạng thổi giá vẫn xảy ra ở một số nơi. Bạn nên đề phòng những điều này ngay từ đầu, đừng đợi đến khi mua xong mới nhận ra.
Bốn câu hỏi giúp bạn đọc tranh có cấu trúc
Khi đứng trước một tác phẩm, bạn có thể tự hỏi bốn câu:
- Đề tài và thông điệp chính là gì?
- Ngôn ngữ tạo hình gồm màu, bố cục và chất liệu có phục vụ thông điệp ấy không?
- Bối cảnh và tiểu sử nghệ sĩ kể thêm điều gì?
- Các tác phẩm cùng loạt có nhất quán với nhau không?
Bốn câu này không đưa ra đáp án đúng sai. Nhưng chúng giúp bạn đọc tranh có trình tự, thay vì chỉ dừng ở nhận xét đẹp hay không đẹp. Dần dần, bạn sẽ tự đặt ra được những câu hỏi của riêng mình.
Bắt đầu tìm hiểu và sưu tầm từ đâu cho an toàn?
Cách tốt nhất là đi xem triển lãm trước khi nghĩ đến chuyện mua. Theo dõi các phòng tranh và bảo tàng mỹ thuật lớn, xem thật nhiều, rồi so sánh cảm nhận của chính mình với lời giới thiệu. Quá trình này rèn cho mắt bạn sự nhạy bén mà sách vở khó dạy được. Bạn cũng có thể đọc thêm những câu hỏi thường gặp về tranh kỹ thuật số để làm quen với các khái niệm cơ bản trước khi đi xem.
Trước khi quyết định mua, hãy đọc phê bình, catalogue và hồ sơ nghệ sĩ. Những tài liệu này cung cấp bối cảnh mà một bức tranh riêng lẻ không thể tự kể. Bạn sẽ hiểu nghệ sĩ đang theo đuổi điều gì qua nhiều năm, chứ không chỉ qua một tác phẩm.
Và hãy đặt ngân sách thật rõ ràng. Chọn tác phẩm vì bạn thực sự thích, rồi mới nghĩ đến chuyện giữ giá trị. Đừng bắt đầu bằng ý định đầu tư sinh lời, vì như vậy dễ khiến bạn mất niềm vui khi ngắm tranh.
Giữ gìn tác phẩm đương đại sao cho lâu bền
Ánh nắng trực tiếp và độ ẩm cao là hai kẻ thù lớn nhất của tranh. Nắng làm phai màu, ẩm làm lớp vẽ bong tróc và sinh nấm mốc. Hãy treo tranh ở nơi tránh được cả hai. Thỉnh thoảng kiểm tra lại tình trạng khung, tường và dây treo.
Lưu chứng nhận, hoá đơn và hồ sơ xuất xứ cùng với tác phẩm, đừng để rải rác khắp nơi. Khi cần bán lại hoặc làm thủ tục bảo hiểm, bạn sẽ thấy việc này quan trọng đến nhường nào. Đội ngũ bên mình từng gặp không ít trường hợp chủ sở hữu mất rất nhiều thời gian chỉ để tìm lại một tờ giấy.
Nếu bạn sở hữu nhiều bản gốc, đừng để chúng nằm chung một chỗ dễ bị va đập. Bạn có thể tham khảo các giải pháp cất giữ an toàn cho bản gốc để chọn nơi phù hợp với điều kiện nhà mình. Dù chọn cách nào, mục tiêu vẫn là giữ cho tác phẩm nguyên vẹn qua nhiều năm.
Câu hỏi thường gặp
Tranh đương đại Việt Nam khác tranh hiện đại thế nào?
Tranh hiện đại thường chỉ các trường phái đầu thế kỷ 20 của phương Tây và những nghệ sĩ Việt tiếp thu chúng từ sớm. Tranh đương đại gắn với thời đại đang sống, với đề tài và chất liệu mới hơn. Hai khái niệm này chồng lên nhau nhưng không hoàn toàn trùng khớp.
Người mới nên bắt đầu sưu tầm tranh đương đại từ đâu?
Bắt đầu từ việc xem thật nhiều triển lãm. Ghé các phòng tranh uy tín, hỏi nhân viên, đọc catalogue. Khi đã có cảm nhận riêng, bạn mới nên mua một tác phẩm nhỏ để làm quen dần. Bạn cũng có thể tham khảo kinh nghiệm sưu tầm tranh nghệ thuật cho người mới.
Làm sao biết một tác phẩm đương đại có giá trị?
Không có công thức đơn giản nào cho việc này. Hãy xem hồ sơ nghệ sĩ, lịch sử triển lãm, các giải thưởng và phê bình có uy tín. Đồng thời, tự hỏi xem tác phẩm có để lại dấu ấn trong bạn sau nhiều tháng không.
Tranh đương đại có dễ đầu tư sinh lời không?
Không dễ, và đội ngũ bên mình không khuyên bạn mua với kỳ vọng đó. Thị trường biến động, thanh khoản thấp và rủi ro giả mạo đều là thực tế. Hãy mua vì yêu thích, còn giá trị tăng hay không là chuyện đi kèm.
Nên xem triển lãm ở đâu để hiểu rõ hơn về dòng tranh này?
Các bảo tàng mỹ thuật lớn và những phòng tranh chuyên về đương đại thường có lịch trưng bày đều đặn. Bạn cũng có thể theo dõi các bài viết trên blog để cập nhật những nghệ sĩ và triển lãm đáng chú ý.