Top 10 kinh nghiệm thực tế về tranh đương đại sẽ giúp bạn không còn lúng túng khi đứng trước một bức tranh trừu tượng với mảng màu loang lổ và nét cọ chồng lên nhau. Chúng tôi gặp người rơi vào đúng tình huống này rất thường xuyên, kể cả những người đã đi xem triển lãm suốt nhiều năm. Bài viết này gom lại mười kinh nghiệm mà đội ngũ đúc kết qua nhiều buổi trò chuyện với nghệ sĩ và người sưu tầm. Bạn có thể áp dụng ngay mà không cần nền tảng chuyên môn. Nếu chỉ nhớ một điều, hãy nhớ thế này: nhìn tranh trước, đọc nhãn sau.
Tranh đương đại là gì và vì sao người mới hay lúng túng?
Nói ngắn gọn, tranh đương đại là những tác phẩm sáng tác trong thời gian gần đây, phản ánh cách nghệ sĩ hôm nay nhìn thế giới. Chúng không tuân theo một chuẩn vẽ cố định như tranh hiện thực cổ điển.
Người xem quen với tranh phong cảnh hay chân dung thường thấy hụt hẫng khi đứng trước một bức chỉ có vài mảng màu. Cảm giác ấy hoàn toàn dễ hiểu.
Điều đó không có nghĩa tranh đương đại khó hiểu một cách vô lý. Nó chỉ đòi hỏi người xem đổi cách nhìn. Thay vì tự hỏi bức tranh giống cái gì, bạn thử hỏi nó đang gợi cảm giác gì.
Sự chuyển hướng nhỏ này mở ra nhiều chi tiết mà trước đó bạn có thể đã bỏ qua. Nhiều người sau vài lần thử đã bắt đầu thích thú với việc tự đặt câu hỏi cho từng tác phẩm.
Đội ngũ chọn mười kinh nghiệm dưới đây theo ba tiêu chí:
- Thực hành được ngay.
- Không đòi kiến thức chuyên sâu.
- Hữu ích cho người mới xem triển lãm, người bắt đầu sưu tầm và họa sĩ trẻ đang tìm hướng đi riêng.
Kinh nghiệm 1: Đọc tranh trước khi đọc nhãn
Trong phòng tranh, phần nhãn ghi tên tác phẩm, chất liệu và năm sáng tác thường nằm ngay cạnh khung. Rất nhiều người có thói quen đọc nhãn trước rồi mới nhìn tranh.
Thói quen đó vô tình đặt sẵn một khuôn cảm nhận. Đôi khi khuôn ấy khiến bạn không còn thấy điều tác phẩm thực sự muốn nói.
Chúng tôi khuyên bạn đứng cách tranh khoảng một mét và nhìn màu sắc, bố cục trước. Hãy để ý mắt bạn di chuyển từ đâu đến đâu.
Mảng màu nào như bị kéo về phía trước? Khoảng trắng nào làm bạn thở chậm lại? Khi cảm nhận đã hình thành, bạn mới nên tiến lại gần để xem nét cọ và độ dày sơn. Sau đó hãy đọc nhãn để đối chiếu.
Cách làm này cần vài lần luyện tập. Cảm nhận đầu tiên có thể lệch đi vì tâm trạng hôm đó hay ánh sáng trong phòng. Điều quan trọng là bạn có một điểm xuất phát riêng.
Kinh nghiệm 2: Hiểu bối cảnh sáng tác của nghệ sĩ
Một bức tranh thường chỉ là một đoạn trong hành trình dài của người vẽ. Khi tìm hiểu nghệ sĩ đã sáng tác những gì trước đó, bạn sẽ thấy tác phẩm trước mắt nằm ở đâu trong quá trình ấy.
Chúng tôi từng theo dõi một họa sĩ bỏ hẳn màu tươi sau một giai đoạn dài. Các bức tranh về sau trầm và chậm, và nhiều người xem nghĩ đó là thiếu sức sống. Khi biết câu chuyện phía sau, họ mới hiểu sự tĩnh lặng ấy là một lựa chọn có chủ đích.
Bạn không cần nghiên cứu quá kỹ. Bạn có thể đọc phần giới thiệu của nghệ sĩ hoặc các bài phỏng vấn họ từng chia sẻ. Bạn cũng có thể so sánh vài tác phẩm trong cùng một giai đoạn để tìm điểm chung về màu và cách dựng hình.
Ghi lại những thay đổi qua các năm, đặc biệt khi họ đổi chất liệu hay cách tổ chức khung hình, là cách hữu ích để theo dõi. Khi đã có bối cảnh, bạn sẽ đọc tác phẩm bằng một con mắt khác.
Kinh nghiệm 3: Nhận ra phong cách lặp lại qua nhiều tác phẩm
Phong cách thực chất là những thói quen thị giác lặp lại. Có thể là cách một nghệ sĩ luôn để một khoảng trắng nhỏ ở góc dưới, hoặc luôn dùng gam xám xanh làm nền.
Khi xem nhiều tác phẩm của cùng một người, bạn sẽ dần nhận ra những dấu hiệu này. Chúng tôi thường ghi chú lại trong sổ tay để đối chiếu sau này.
Nhận ra phong cách giúp bạn phân biệt đâu là dấu ấn riêng và đâu chỉ là bắt chước. Tuy vậy, bạn nên cẩn trọng khi kết luận. Một phong cách đôi khi chỉ là giai đoạn ngắn trong sự nghiệp.
Đừng đóng khung một người vẽ bằng nhận định vội vã sau vài bức tranh.
Kinh nghiệm 4: Phân biệt chất liệu và kỹ thuật thể hiện
Sơn dầu khô chậm, cho độ dày và độ bóng riêng, có thể tạo các lớp màu chồng lên nhau khiến ánh sáng như chạy bên trong bề mặt. Acrylic khô nhanh hơn, màu thường phẳng hơn và tạo cảm giác gọn gàng.
Tranh kỹ thuật số không có chất liệu vật lý. Thứ bạn sở hữu có thể là bản gốc số, bản in giới hạn hoặc tệp in theo thỏa thuận với nghệ sĩ.
Mỗi chất liệu kéo theo cách bảo quản khác nhau. Sơn dầu và acrylic nhạy với độ ẩm và ánh nắng trực tiếp, còn tranh in cần chú ý đến loại giấy và mực.
Thông tin chất liệu nên được xác minh qua giấy chứng nhận hoặc từ người bán uy tín. Nếu người bán lảng tránh khi được hỏi, bạn nên dừng lại và cân nhắc thêm.
Kinh nghiệm 5: So sánh các kênh tiếp cận tranh
Có ba kênh phổ biến để tiếp cận tranh đương đại. Mỗi kênh mang lại trải nghiệm khác nhau:
- Triển lãm: xem tác phẩm trực tiếp, đứng gần và trò chuyện với nghệ sĩ. Đổi lại, phần lớn tác phẩm không được bán ngay.
- Phòng tranh: có đội ngũ tư vấn, giấy tờ rõ ràng và thường có hỗ trợ sau bán hàng, nhưng mức giá thường cao hơn.
- Sưu tầm trực tuyến: tiện và đa dạng, nhưng khó kiểm chứng chất liệu, kích thước thực tế và tình trạng khi nhận hàng. Hãy đọc kỹ điều kiện đổi trả trước khi đặt mua.
Một cách làm hợp lý là kết hợp cả ba. Đi triển lãm để học mắt, ghé phòng tranh để hiểu thị trường, và chỉ dùng kênh trực tuyến khi đã đủ tự tin đánh giá qua ảnh chụp cùng thông tin người bán.
Kinh nghiệm 6: Đặt ngân sách và xây bộ sưu tập từng bước
Đừng cố mua một tác phẩm lớn ngay từ đầu. Chúng tôi thường khuyên người mới chia ngân sách thành nhiều đợt nhỏ, mỗi đợt mua một hoặc hai tác phẩm.
Cách này giúp bạn học cách chọn mà không phải đặt cược cả khoản tiền lớn vào một lựa chọn chưa đủ chín. Mỗi lần mua cũng là một bài học về điều bạn thực sự thích.
Hãy ghi lại lý do mỗi lần mua. Có thể bạn bị thu hút bởi một gam màu, một khoảnh khắc trong bức tranh, hoặc đơn giản vì tác giả. Vài năm sau đọc lại, bạn sẽ thấy rõ gu thẩm mỹ của mình đã thay đổi thế nào.
Kinh nghiệm 7: Mẹo thực hành khi đi xem triển lãm đương đại
Đừng lướt qua các phòng tranh một cách vội vàng. Chúng tôi khuyên dành ít nhất mười lăm đến hai mươi phút cho mỗi tác phẩm trước khi đưa ra nhận định.
Lúc đầu có thể thấy lâu, nhưng sau vài phút bạn sẽ bắt đầu nhìn thấy chi tiết đã bỏ qua, như một vệt màu mờ ở rìa hay một đường gấp nhỏ trên bề mặt sơn.
Hãy chuẩn bị sẵn vài câu hỏi để trao đổi với nghệ sĩ hoặc người phụ trách triển lãm. Chẳng hạn: tác phẩm này bắt đầu từ đâu, hoặc lớp màu này được xử lý ra sao. Nhiều nghệ sĩ rất vui khi được hỏi về quá trình của mình.
Kinh nghiệm 8: Tránh các sai lầm thường gặp khi mới sưu tầm
Sai lầm phổ biến nhất là mua theo xu hướng hoặc theo lời khuyên lan truyền trên mạng mà không có tiêu chí riêng. Khi thị trường sôi động, người mua dễ vội vàng và đến lúc tỉnh táo lại thì đã hối tiếc.
Một tác phẩm bạn không thực sự yêu sẽ khó giữ được lâu. Một sai lầm khác là đánh giá giá trị chỉ dựa vào danh tiếng và bỏ qua cảm nhận của chính mình.
Danh tiếng có thể mang lại cảm giác an tâm, nhưng nếu nhìn lên bức tranh mỗi ngày mà chẳng thấy vui hay thấy gì, nó chỉ là món đồ đắt tiền treo trên tường. Hãy để cảm nhận cá nhân đứng đầu danh sách tiêu chí.
Kinh nghiệm 9: Lưu ý về số liệu thị trường
Thị trường tranh đương đại trong nước thay đổi khá nhanh, và các con số công bố thường khác nhau tùy nguồn. Đội ngũ chúng tôi không đưa ra số liệu cụ thể trong bài này để tránh gây hiểu nhầm.
Nếu bạn cần thông tin cho một quyết định lớn, hãy tìm các báo cáo thị trường gần nhất, đối chiếu từ nhiều nguồn độc lập và kiểm tra phương pháp thống kê trước khi tin vào bất kỳ con số nào.
Kinh nghiệm 10: Trò chuyện trực tiếp với nghệ sĩ
Trò chuyện trực tiếp với họa sĩ là cách học rất nhanh. Chỉ vài câu hỏi về quá trình vẽ có thể giúp bạn hiểu một tác phẩm sâu hơn cả một buổi đọc bài viết.
Có những điều nghệ sĩ kể bằng giọng nói mà không bao giờ được in trên nhãn. Chính những chi tiết ấy thường làm tác phẩm trở nên gần gũi hơn.
Câu hỏi thường gặp
Người mới nên bắt đầu với bao nhiêu tiền để sưu tầm tranh đương đại?
Không có con số chung cho mọi người. Bạn nên bắt đầu với khoản vừa đủ để không ảnh hưởng đến sinh hoạt, và ưu tiên một tác phẩm nhỏ để học cách chọn. Nhiều người nhận thấy mua ít nhưng kỹ lại mang đến niềm vui lâu dài hơn.
Làm sao biết một tác phẩm có đáng để mua không?
Hãy xem tranh nhiều lần, ở các thời điểm và ánh sáng khác nhau, rồi tự hỏi bạn có muốn nhìn thấy nó mỗi ngày không. Kiểm tra nguồn gốc và chất liệu là bước không thể bỏ qua.
Tranh kỹ thuật số có nên sưu tầm như tranh vẽ tay không?
Hoàn toàn có thể, nhưng bạn cần hiểu rõ mình đang mua gì: bản gốc số, bản in giới hạn hay tệp in. Mỗi loại có giá trị và quyền sử dụng khác nhau, nên hỏi rõ trước khi thanh toán.
Cần bảo quản tranh đương đại thế nào để giữ giá trị?
Tránh ánh nắng trực tiếp, giữ độ ẩm ổn định và không treo tranh ở nơi bếp hay nhà tắm. Với tranh sơn dầu hoặc acrylic, hãy hỏi người bán về cách vệ sinh và bảo dưỡng phù hợp với chất liệu cụ thể.
Nếu bạn muốn đọc thêm về cách nhìn tác phẩm và tìm cảm hứng cho hành trình sáng tạo của riêng mình, hãy ghé qua các gợi ý về phân tích tác phẩm hội hoạ. Bạn cũng có thể tham khảo những lưu ý về cảm hứng thiết kế dành cho người vẽ để có thêm góc nhìn thực hành. Nếu quan tâm đến minh hoạ đương đại trong bối cảnh nghệ sĩ trẻ, bài viết về minh hoạ đương đại dành cho nghệ sĩ trẻ Việt Nam cũng đáng đọc. Ngoài ra, để tham khảo thêm xu hướng nghệ thuật đương đại trên thế giới, bạn có thể ghé Tate.